میلیون ها نفر در دنیا از بیماری روماتیسم زانو رنج می برند و فعالیت های روزمره شان مثل راه رفتن ، بالا و پایین رفتن از پله و سایر حرکات تحت تاثیر این عارضه قرار گرفته است. هنوز دلیل اصلی بروز این عارضه مشخص نیست و برخی چندین عامل را در ایجاد آن موثر می دانند. اگر روماتیسم را به موقع درمان و رسیدگی نکنید ، منجر به ورم های پیش رونده و از کار افتادگی دائمی می شود. در این مقاله به بررسی تاثیرات روماتیسم بر زانو و علائم و راه های درمان آن به کمک بهترین جراح زانو در تهران دکتر علیرضا عسکری پرداخته ایم.
عملکرد مفصل زانوی نرمال چگونه است ؟
مفصل ، رابط بین دو استخوان است. اکثر مفصل ها بطوری قرار گرفته اند که استخوان می تواند با استفاده از آن ها حرکت کند و خم و صاف شود. زانو یکی از بزرگ ترین و پیچیده ترین مفاصل در بدن است. این عضو باید استحکام کافی را برای تحمل وزن بدن داشته باشد تا بتوانیم صاف و درست بایستیم. همچنین ، بعنوان مفصل لولایی عمل می کند تا بتوانیم راه برویم و نیاز به چرخش و جابجایی هنگام دویدن یا ورزش کردن را رفع می کند.
آخرین بخش استخوان با غضروف نرم و صاف پوشیده شده است. غضروف باعث می شود ، استخوان ها روی همدیگر بلغزند ، بدون اینکه آسیب یا اصطکاکی ایجاد شود. مفصل را غشا در جای خود نگه داشته است. غشا از مایع غلیظی تشکیل شده تا بتواند از استخوان ها و غضروف محافظت کند. لایه خارجی غشا ، در بیرون غضروف از حرکت غیرعادی استخوان جلوگیری می کند. همچنین رشته های محکمی بنام تاندون یا زرد پی ، عضلات را به استخوان ها وصل می کنند.
روماتیسم چیست ؟
آرتریت یا التهاب مفاصل ، همان روماتیسم است. در این عارضه، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت های خود که پوشاننده مفصل این عضو هستند ، حمله ور شده و منجر به درد ، التهاب و ورم غشای سینوویال می شود. معمولاً این بیماری خود ایمنی مزمن ، بافت های اطراف زانو را درگیر می کند. این بیماری پیش رونده ، پس از حمله به مفاصل کوچک ، مفاصل بزرگتر را دچار می کند و فردی که این بیماری را می گیرد ، به سختی می تواند حرکت کند. روماتیسم زانو بطور کلی ، بر اعضای مختلف بدن از جمله دست ، مچ و زانو تاثیر می گذارد و همانطور که اشاره کردیم ، منجر به ورم و آسیب می شود. معمولاً روماتیسم در زانو بصورت موازی ، هر دو سمت را تحت تاثیر می گذارد.
| عنوان | توضیحات |
|---|---|
| تعریف روماتیسم زانو | یک بیماری التهابی مزمن که موجب آسیب به مفصل زانو و محدودیت حرکت میشود. |
| علائم | درد، تورم، خشکی مفصل، کاهش دامنه حرکتی، احساس گرما و قرمزی در ناحیه مفصل. |
| علل | عوامل ژنتیکی، محیطی و تغییرات هورمونی میتوانند باعث بروز روماتیسم زانو شوند. |
| عوامل خطر | سن بالا، جنسیت، سابقه خانوادگی، اضافه وزن. |
| تشخیص | ارزیابی بالینی، آزمایشات خون (برای التهاب)، رادیولوژی و امآرآی برای بررسی آسیب مفصل. |
| درمانهای دارویی | داروهای ضد التهابی غیراستروئیدی (NSAIDs)، داروهای کورتیکواستروئید، داروهای بیولوژیک. |
| درمانهای غیر دارویی | فیزیوتراپی، استفاده از بریس یا کمربند حمایتی، تغییرات در سبک زندگی (کاهش وزن، تمرینات تقویتی). |
| درمانهای جراحی | آرتروپلاستی (جراحی تعویض مفصل زانو) در مراحل پیشرفته بیماری. |
| پیشگیری | حفظ وزن متعادل، انجام تمرینات ورزشی منظم، اجتناب از آسیبهای ورزشی. |
| پیشبینی آینده بیماری | با درمان مناسب، بیشتر افراد میتوانند به کیفیت زندگی خوبی دست یابند، ولی درمانهای طولانیمدت نیاز است. |
علائم و نشانه های روماتیسم زانو
علائم اصلی روماتیسم مفصلی عبارتند از:
- درد مفصل
- ورم ، گرما و قرمزی
- احساس خشکی ، بخصوص در اول صبح و پس از نشستن طولانی
- احساس خستگی و نداشتن انرژی که بصورت ضعف هم بروز می کند
- کم اشتهایی
- کاهش وزن
- احساس گُر گرفتگی یا تب
- تعریق
- خشکی چشم ناشی از التهاب
- درد سینه ناشی از التهاب
روماتیسم می تواند هر مفصلی از بدن را آلوده کند ولی اکثراً اول از مفاصل کوچک دست و پا شروع می شود. معمولاً هر دو سمت بدن همزمان ، به یک اندازه و یک شکل تحت تاثیر قرار می گیرند. تعداد خیلی کمی از افراد ، توده های گوشتی کوچکی در زیر پوست خود و اطراف مفاصل آسیب دیده حس می کنند. گاهی این توده ها دردناک هستند و گاهی هیچ علامتی ندارند.
دلایل عمده روماتیسم زانو
همانطور که قبلاً گفتیم ، دلیل مشخصی برای این بیماری مشخص نشده ولی برخی ، موارد زیر را تاثیرگذار می دانند:
- سن : روماتیسم زانو معمولاً در افراد با سنین بین 40 تا 60 سال بروز می کند. تقریباً سه چهارم افراد مبتلا به این بیماری ، در کسانی اتفاق می افتد که هنوز بازنشسته نشده اند.
- جنسیت : روماتیسم در خانم ها ، دو تا سه برابر بیشتر از آقایان است.
- ژنتیک : روماتیسم مفصلی زانو ، بخاطر ترکیب عوامل ژنتیکی و محیطی مثل سیگار و رژیم غذایی تشدید می شود. هنوز ارتباط ژنتیکی مشخص نشده ولی متخصصان بر این باورند که وجود سابقه خانوادگی ، ریسک ابتلا به این بیماری را افزایش می دهد.
- وزن : کسانیکه اضافه وزن دارند ، بیشتر از آنهایی که تناسب اندام دارند ، در معرض ابتلا به روماتیسم زانو هستند. شاخص توده بدنی یا بی ام آی BMI ، مقیاسی برای محاسبه وزن است که از میانگین قد و وزن استفاده می کند. بعنوان مثال ، شاخص توده بدنی مناسب بین 18.5 تا 24.9 است.
- اگر بی ام آی شما زیر 18.5 باشد ، دچارکمبود وزن هستید
- اگر بی ام آی بین 18.5 تا 24.9 باشد ، شما دارای وزن مناسب و ایده آل هستید
- اگر شاخص توده بدنی بین 25 و 29.9 باشد ، شما دارای اضافه وزن هستید
- اگر بین 30 تا 39.9 باشد ، شما دچار چاقی شدید هستید
- سیگار : کشیدن سیگار ، بطور قابل توجهی خطر ابتلا و پیشرفت روماتیسم را افزایش می دهد.
- رژیم غذایی : طبق شواهد ، اگر گوشت قرمز زیاد بخورید و ویتامین سیC زیادی مصرف نکنید ، احتمال خطر ابتلا و پیشرفت روماتیسم زانو بیشتر می شود.
تشخیص روماتیسم زانو
جراح زانو با استفاده از سوابق پزشکی بیمار ، آزمایشات فیزیکی و تست های آزمایشگاهی می تواند روماتیسم را تشخیص دهد:
- سوابق پزشکی : متخصص ارتوپدی سوالاتی در مورد علائم و نشانه های مفصل از شما می پرسد ، مثل اینکه از چه زمانی شروع شد ، چقدر شدت یافت ، چه چیزی باعث بهبود یا وخیم تر شدن اوضاع شد و آیا کسی از اعضای خانواده دچار روماتیسم هست یا خیر.
- آزمایشات فیزیکی : جراح بدنبال علائمی در زانو می گردد ، مثل حساسیت به تماس یا فشار ، تورم ، گرما یا تحرکات محدود. همچنین ، وجود تب خفیف و برآمدگی های زیر پوست را می سنجد.
- آزمایش خون : آزمایش خون علائم التهابی را نشان می دهد ، نشانه هایی مثل ای اس آر ESR یا تست سرعت رسوب گلبول قرمز و سی آر پی CRP یا پروتئین واکنشی C. همچنین ، آزمایش های آر اف RF یا فاکتورهای روماتوئید ، آنتی بادی موجود در 80% از افراد دارای روماتیسم زانو یا سی سی پی CCP پپتیدی سیترولینه حلقوی را می سنجد.
- آزمایشات عکس برداری : از آنجاییکه اشعه ایکس می تواند به مفاصل آسیب برساند ، پزشک ها با استفاده از اشعه ایکس ، اسکن اولتراسوند یا ام آر آی MRI می توانند شدت تخریب استخوان و مفصل را تشخیص دهند. البته تصویربرداری در مراحل اولیه ، با آسیب کم استخوان شاید به تشخیص روماتیسم کمک نکند.
روش های درمانی روماتیسم زانو در تهران
در اوایل بیماری ، شاید پزشک داروهای غیر استروئیدی ضد التهابی یا کورتواستروئیدی ، مثل پردنیزون را برای تسکین التهاب تجویز کند. سپس داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری توصیه می شوند. داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری ، التهاب و علائم شدید روماتیسم را کاهش می دهند. مثلاً برخی از پزشک ها ، داروی متوتروکسات را توصیه می کنند که یکی از داروهای شیمی درمانی است. همچنین ، داروهای هیدروکسی کلروکین ، لِـفلونوماید و سولفاسالازین هم با توصیه پزشک قابل استفاده هستند. البته توجه داشته باشید ، حتماً طبق تجویز و توصیه جراح ارتوپدی اقدام به مصرف داروهای فوق الذکر کنید. در موارد مشخص برای کاهش التهاب ناشی از روماتیسم تزریق PRP زانو و در موارد شدید جراحی تعویض مفصل زانو بسیار کمک کننده است.
درمان جراحی روماتیسم زانو
کسانیکه به روماتیسم مزمن زانو مبتلا هستند و درمان دارویی کمکی به آنها نمی کند ، جراحی برای آنها توصیه می شود. با جراحی زانو ، درد کاهش می یابد و شکل مفصل اصلاح می شود یا قدرت حرکتی بازیابی می شود.
انواع جراحی روماتیسم زانو در تهران
- آرتروسکوپی : روش جراحی برای تشخیص و درمان روماتیسم است که در آن بافتهای التهابی سینویوم مفصل متورم را حذف می کنند. طی این جراحی با استفاده از آرتروسکوپ ، جراح می تواند مفصل آسیب دیده را ببیند و بعد آن بافتهای التهابی زاید را جدا کند.
- تعویض مفصل زانو : برخی از کسانیکه در تهران به روماتیسم زانو مبتلا هستند ، به جراحی تعویض مفصل زانو نیاز دارند که آرتروپلاستی هم نام دارد. پس از انجام این عمل بیمار بایستی چندین روز در بیمارستان بستری شود و پس از چندروز توان حرکتی خود را باز می یابد. تعویض مفصل 10 تا 20 سال ماندگاری دارد.
مدیریت روماتیسم زانو در خانه با همکاری پزشک
برای اطمینان از دریافت درمان پزشکی مناسب ، لازم است با پزشک خود همکاری نمایید. همچنین میتوانید اقداماتی را انجام دهید تا این بیماری را مدیریت کرده و احساس درد و خستگی را کاهش دهید. اصولی همچون رژیم غذایی سالم، فعالیت ورزشی ، ترک سیگار و حفظ سلامت روان ، نکات کلیدی مهم در مدیریت روماتیسم زانو هستند.
- تغذیه سالم : رژیم غذایی متعادل و مغذی با مقادیر مناسب از هر گروه غذایی میتواند به بهبود سلامتی کمک کرده و وزن سالم را حفظ نماید.
- تحرک روزانه : حتی در صورت عدم امکان ورزش منظم ، سعی کنید تحرک داشتن را جزء برنامه روزانهتان کنید. از استخر و راه رفتن در آب غافل نشوید و در هر فرصتی که دارید پیاده روی کوتاهی انجام دهید.
- تعادل بین فعالیت و استراحت : تلاش برای حفظ فعالیت بدنی حتی در زمانهای فعال بودن بیماری (RA) اهمیت دارد. اما استراحت نیز در زمانهایی که بیماری فعال است و مفاصل دردناک ، متورم یا سفت شدهاند نیز حائز اهمیت است.
- درمان های حرارتی : استفاده از پدهای حرارتی یا حمامهای گرم میتواند به تسکین مفاصل سفت و عضلات خسته کمک کند.
- استفاده از محصولات موضعی : کرمها ، ژلها یا چسبهای موضعی ممکن است در کاهش درد مرتبط با روماتیسم زانو یا عضله مؤثر باشند. البته تزریقات داخل زانو از قبیل PRP و ژل نیز مفیدند.
- تکنیک های کاهش استرس : تکنیکهای مانند مدیتیشن و کشیدن نفس عمیق میتواند به کاهش درد کمک کنند. همچنین ، ماساژ و طب فشاری نیز میتوانند تأثیرگذار باشند.
- نگرش مثبت و حمایت اطرافیان : ایجاد یک شبکه از دوستان ، اعضای خانواده و همکاران که حمایت عاطفی ارائه می کنند ، میتواند بسیار مفید باشد. همچنین ، اختصاص زمان برای انجام فعالیتهایی که از انجام آنها لذت میبرید نیز میتواند به بهبود خلق و خوی شما و کاهش درد کمک کند.
روماتیسم زانو با چه دردی شروع میشود؟
روماتیسم زانو معمولا با دردی مبهم ، ملایم و تدریجی در عمق مفصل شروع می شود که بیمار در ابتدا نمی تواند محل دقیق آن را مشخص کند. این درد برخلاف دردهای ناشی از ضربه یا آرتروز ، در زمان استراحت و به ویژه صبح ها پس از بیدار شدن از خواب به اوج خود می رسد و با خشکی شدید مفصل همراه است که حرکت دادن زانو را سخت می کند. با شروع فعالیت های روزانه و گرم شدن بدن ، این درد و خشکی به طور موقت کاهش می یابد اما با خستگی و فعالیت زیاد دوباره باز می گردد. در مراحل اولیه ، این درد غالبا دوطرفه است و هر دو زانو را به طور هم زمان درگیر می کند و ممکن است با احساس گرما ، تورم خفیف و حساسیت به لمس همراه باشد.
فرق درد روماتیسم زانو با آرتروز زانو
| ویژگی / معیار مقایسه | درد روماتیسم زانو (آرتریت روماتوئید) | درد آرتروز زانو (استئوآرتریت) |
|---|---|---|
| ماهیت و منشاء بیماری | بیماری خودایمنی و سیستمیک (حمله سیستم ایمنی به غشای مفصلی) | بیماری مکانیکی و فرسایشی (ساییده شدن و تخریب تدریجی غضروف) |
| الگوی درگیری زانوها | به صورت قرینه و دوطرفه (همزمان هر دو زانو را درگیر میکند) | معمولاً غیرقرینه (ممکن است فقط یک زانو یا یک طرف بیشتر آسیب ببیند) |
| زمان اوج گرفتن درد | هنگام استراحت، نیمهشب و بلافاصله پس از بیدار شدن در صبح | پس از فعالیت بدنی طولانی، راه رفتن، ایستادن و در پایان روز |
| مدت خشکی صبحگاهی | طولانیمدت (معمولاً بیش از ۴۵ دقیقه تا ۱ ساعت طول میکشد) | کوتاهمدت (کمتر از ۳۰ دقیقه و با حرکت دادن زانو سریع رفع میشود) |
| تاثیر فعالیت بر درد | حرکت ملایم و نرمش باعث کاهش درد و خشکی زانو میشود | فعالیت و تحمل وزن باعث تشدید درد و استراحت موجب تسکین آن میشود |
| علائم ظاهری مفصل | ورم شدید، قرمزی، احساس گرمی واضح در زانو و حساسیت به لمس | تورم سفت یا استخوانی بدون قرمزی و گرمای شدید، همراه با صدای تقتق |
| علائم عمومی بدن | همراه با خستگی مزمن، تب خفیف، کاهش وزن و درگیری سایر مفاصل | بدون علائم سیستمیک و عمومی (فقط مفصل درگیر دردناک است) |
| سن شایع شیوع | معمولاً بین ۳۰ تا ۶۰ سالگی (اما در هر سنی ممکن است رخ دهد) | غالباً در افراد بالای ۵۰ سال و سالمندان بروز میکند |
کمبود ویتامین D باعث روماتیسم زانو میشود ؟
کمبود ویتامین D به طور مستقیم علت اولیه ایجاد روماتیسم زانو نیست ، اما به عنوان یک عامل محرک و تشدیدکننده قوی در بیماری های خود ایمنی شناخته می شود. ویتامین D نقش مهمی در تنظیم سیستم ایمنی و کنترل التهاب در بدن دارد ؛ بنابراین کاهش سطح آن می تواند سیستم ایمنی را مستعد حمله به بافت های خودی از جمله غضروف و غشای مفصلی زانو کند. تحقیقات نشان می دهند بیماران مبتلا به روماتیسم که با کمبود شدید این ویتامین مواجه هستند ، دردهای مفصلی شدیدتر ، تورم بیشتر و سرعت پیشرفت بیماری بالاتری را تجربه می کنند. همچنین این کمبود باعث ضعف استخوان های اطراف مفصل و کاهش تاثیر داروهای درمانی می شود. از این رو تامین ویتامین D به کنترل بهتر علائم کمک شایانی می کند.
برای روماتیسم زانو چه آزمایشی لازم است ؟
برای تشخیص روماتیسم زانو ، پزشکان معمولاً ترکیبی از آزمایش های خون ، تصویربرداری و در برخی موارد بررسی مایع مفصلی را تجویز می کنند. موارد زیر مهم ترین ابزارهای تشخیصی این بیماری هستند:
- آزمایش فاکتور روماتوئید (RF) : یک آزمایش خون رایج که وجود نوعی آنتی بادی به نام فاکتور روماتوئید را بررسی می کند. مثبت بودن این فاکتور نشان دهنده فعالیت های خودایمنی در بدن است.
- آزمایش آنتی بادی ضد پپتید حلقوی سیترولینه (Anti-CCP) : این آزمایش خون بسیار دقیق تر و اختصاصی تر از آزمایش RF است. وجود این آنتی بادی با احتمال بسیار بالا ابتلا به روماتیسم مفصلی را تأیید می کند.
- آزمایش سرعت رسوب گلبول های قرمز (ESR) : یک آزمایش خون کلی که سرعت رسوب گلبول ها را اندازه گیری می کند. بالا بودن میزان ESR نشان دهنده وجود التهاب فعال در بدن است.
- آزمایش پروتئین واکنشگر C (CRP) : این آزمایش خون نیز سطح پروتئینی را که کبد در پاسخ به التهاب حاد تولید می کند ، می سنجد و برای بررسی شدت التهاب زانو بسیار کاربردی است.
- شمارش کامل سلول های خون (CBC) : برای بررسی کم خونی که در بیماری های التهابی مزمن شایع است و همچنین ارزیابی تعداد گلبولهای سفید انجام می شود.
- تصویربرداری با اشعه ایکس (رادیولوژی) : عکس ساده از زانو به پزشک کمک می کند تا میزان تخریب غضروف ، کاهش فاصله مفصلی و آسیب های استخوانی ناشی از روماتیسم را بررسی کند.
- ام آرآی (MRI) زانو : این تصویربرداری دقیق ، التهاب های اولیه بافت نرم (سینوویوم) و آسیب های جزئی استخوان و غضروف را که در عکس ساده مشخص نیستند ، نشان می دهد.
- سونوگرافی مفصل زانو : ابزاری سریع و بی خطر برای شناسایی تجمع مایع در مفصل (افیوژن) و بررسی میزان التهاب فعال در غشای مفصلی زانو است.
- تجزیه و تحلیل مایع مفصلی : در این روش ، پزشک با سوزن مخصوص مقداری از مایع مفصل زانو را خارج می کند تا آن را از نظر وجود عفونت ، بلورهای نقرس یا سلول های التهابی مرتبط با روماتیسم آزمایش کند.
بهترین دارو برای روماتیسم زانو چیست ؟
داروی واحدی به عنوان بهترین دارو برای روماتیسم زانو وجود ندارد ، زیرا درمان این بیماری ترکیبی است و بر اساس شدت التهاب و وضعیت بیمار توسط پزشک تعیین می شود. به طور کلی ، داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری مانند متوترکسات و سولفاسالازین هسته اصلی درمان هستند که با سرکوب سیستم ایمنی ، از تخریب بیشتر مفصل زانو جلوگیری می کنند. در کنار آن ها ، داروهای ضد التهاب غیرکورتونی مانند ناپروکسن و سلکوکسیب برای کاهش سریع درد و ورم تجویز می شوند. در موارد شدیدتر یا دوره های عود بیماری ، پزشکان از تزریق موضعی یا قرص های کورتون مانند پردنیزولون برای کنترل فوری التهاب استفاده می کنند. همچنین در بیماران مقاوم به درمان های رایج ، داروهای بیولوژیک نوین نظیر آدالیمومب با هدف قرار دادن دقیق پروتئین های التهابی ، موثرترین گزینه به شمار می روند.
آیا دوچرخه ثابت برای روماتیسم زانو خوب است ؟
استفاده از دوچرخه ثابت یکی از بهترین و ایمن ترین ورزش ها برای مبتلایان به روماتیسم زانو است. این فعالیت به عنوان یک ورزش کم برخورد ، فشار مستقیم و ضربه ناشی از وزن بدن را روی مفصل زانو به شدت کاهش می دهد و در عین حال به بهبود روان کاری و کاهش خشکی مفصل زانو کمک می کند. رکاب زدن ملایم با تقویت عضلات چهارسر ران و همسترینگ ، حمایت بهتری از مفصل آسیب دیده به عمل می آورد و پایداری زانو را افزایش می دهد. البته تنظیم صحیح ارتفاع زین برای جلوگیری از خم شدن بیش از حد زانو و استفاده از مقاومت پایین دستگاه بسیار حیاتی است. این ورزش در دوره های خاموشی بیماری به حفظ دامنه حرکتی کمک می کند اما در زمان عود و التهاب شدید زانو باید متوقف شود.
خوابیدن با روماتیسم زانو چگونه باشد ؟
نحوه خوابیدن در بیماران مبتلا به روماتیسم زانو نیازمند رعایت اصول خاصی است تا فشار روی مفصل ملتهب کاهش یابد و بیمار دچار درد و خشکی شدید صبحگاهی نشود. بهترین وضعیت ، خوابیدن به پشت است به طوری که یک بالش کوچک و نرم زیر زانوها قرار گیرد تا مفصل در زاویه ای طبیعی و بدون کشش استراحت کند. اگر بیمار تمایل دارد به پهلو بخوابد ، باید حتما یک بالش مناسب بین دو زانو قرار دهد تا از برخورد و فشار مستقیم زانوها به یکدیگر و انحراف لگن جلوگیری شود. خوابیدن روی شکم به دلیل ایجاد پیچش در زانو و ستون فقرات اصلا توصیه نمی شود. همچنین گرم نگه داشتن اتاق خواب و استفاده از پتو مانع از تشدید خشکی مفصل در طول شب می شود. انجام کشش های ملایم قبل از خواب و بلافاصله پس از بیداری نیز به بهبود کیفیت خواب کمک می کند.
