شل شدن پروتز زانو یکی از چالش برانگیزترین موضوعات در جراحی های ارتوپدی است که به معنای از دست رفتن اتصال پایدار میان پروتز و استخوان طبیعی بیمار است. این وضعیت که معمولا با گذشت سال ها از جراحی اولیه رخ می دهد ، می تواند ناشی از عوامل مکانیکی فرسایش طبیعی قطعات یا بیولوژیکی واکنش بدن به ذرات میکروسکوپی پروتز باشد. زمانی که مفصل مصنوعی ثبات خود را از دست می ده د، بیمار اغلب دردهایی را تجربه می کند که با فعالیت تشدید شده و در مراحل پیشرفته حتی در حالت استراحت نیز آزاردهنده است. از نگاه علمی ، شل شدن می تواند به دو صورت عفونی و غیرعفونی رخ دهد. تشخیص به موقع این عارضه از طریق رادیوگرافی و بررسی های تخصصی بسیار حیاتی است ؛ زیرا حرکت جزیی پروتز درون استخوان می تواند به مرور باعث تخریب بافت استخوانی اطراف مفصل شود. اگرچه پروتزهای مدرن طول عمر بالایی دارند اما آگاهی از علائمی نظیر تورم جدید ، خالی کردن زانو یا احساس ناپایداری به بیماران کمک می کند تا پیش از آسیب جدی ، راهکارهای درمانی یا جراحی تعویض مجدد را تحت نظر جراح زانو آغاز کنند.
علائم شل شدن پروتز زانو
شناخت علائم شل شدن پروتز برای مداخله به موقع بسیار حیاتی است. در اینجا مهم ترین نشانه ها آورده شده است:
- درد جدید و پیش رونده در مفصل زانو : شایع ترین علامت ، دردی است که پس از یک دوره ماه یا سال ها بعد از عمل ظاهر می شود. این درد اغلب با راه رفتن ، ایستادن یا تحمل وزن تشدید شده و معمولا با استراحت بهبود می یابد ، مگر اینکه شل شدن پروتز زانو ناشی از عفونت باشد که در آن صورت درد ممکن است دائمی باشد.
- احساس ناپایداری و خالی کردن زانو : وقتی اتصال بین استخوان و پروتز ضعیف شود ، مفصل دیگر تکیه گاه محکمی ندارد. در این حالت بیمار حس می کند زانویش خالی می کند یا هنگام راه رفتن تعادل کافی ندارد که این موضوع می تواند خطر زمین خوردن را افزایش دهد.
- تورم و التهاب ناگهانی : لق شدن پروتز زانو باعث ایجاد اصطکاک غیرطبیعی و تحریک بافت های اطراف می شود. این تحریک منجر به تولید مایع مفصلی بیش از حد و در نتیجه تورم ، گرمی و گاهی قرمزی در ناحیه زانو می شود که به درمان های معمول پاسخ نمی دهد.
- کاهش دامنه حرکتی زانو : بیماری که به راحتی زانوی خود را خم و راست می کرد ، ممکن است متوجه شود که دیگر قادر به انجام حرکات کامل نیست. خشکی مفصل یا گیر کردن های ناگهانی هنگام حرکت ، می تواند نشانه ای از تغییر موقعیت قطعات پروتز باشد.
- شنیدن صداهای غیرطبیعی (تقتق یا کلیک) : اگرچه برخی صداها بعد از جراحی طبیعی هستند اما اگر صدای کلیک یا تق تق زانو جدیدی ایجاد شود که با درد همراه است ، می تواند نشان دهنده جابه جایی جزیی قطعات پروتز یا برخورد نامناسب سطوح فلزی و پلاستیکی مفصل به دلیل لقی باشد.
- تغییر در محور یا شکل ظاهری پا : در موارد شدید که تخریب استخوان در اطراف پروتز زیاد باشد ، ممکن است محور پا تغییر کند مثلا زانو به سمت داخل یا خارج متمایل شود. این تغییر شکل بصری نشان دهنده تخریب شدیدی است که نیاز به بررسی فوری دارد.
مهم ترین دلایل و علت شل شدن پروتز زانو
علت شل شدن پروتز زانو معمولا به یک عامل واحد محدود نمی شود و ترکیبی از عوامل مکانیکی ، بیولوژیکی و سبک زندگی در آن نقش دارند. مهم ترین این دلایل عبارتند از:
- فرسایش مکانیکی و استئولیز (تحلیل استخوان) : رایج ترین علت ، سایش تدریجی قطعه پلاستیکی بین مهره های فلزی است. با گذشت زمان ، ذرات بسیار ریز میکروسکوپی از این قطعه جدا می شوند. سیستم ایمنی بدن این ذرات را به عنوان جسم خارجی شناسایی کرده و برای دفع آن ها واکنش نشان می دهد. این واکنش دفاعی متأسفانه باعث تخریب استخوان طبیعی اطراف پروتز یا استئولیز شده و در نهایت چسبندگی پروتز به استخوان را از بین می برد.
- عفونت مزمن و مخفی مفصل : عفونت بعد از جراحی زانو می تواند پیوند بین پروتز و استخوان را سست کند. گاهی این عفونت ها شدید نیستند و علائم حادی مثل تب ندارند اما به صورت خزنده و مزمن باعث ایجاد یک لایه باکتریایی دور پروتز می شوند که مانع از اتصال محکم آن به استخوان شده و منجر به شل شدن پروتز زانو زودرس می گردد.
- فشارهای مکانیکی بیش از حد و فعالیت سنگین : پروتزهای زانو برای فعالیت های روزمره و ورزش های سبک طراحی شده اند. انجام فعالیت های پرفشار مانند دویدن طولانی ، پرش یا ورزش های تماسی سنگین ، ضربات مکرری به محل اتصال پروتز و استخوان وارد می کند. این تنش های فیزیکی می توانند باعث ترک خوردن سیمان استخوانی یا جدا شدن پروتز از بستر خود شوند.
- اضافه وزن و چاقی مفرط : وزن بالا رابطه مستقیمی با طول عمر مفصل مصنوعی دارد. فشار مداوم ناشی از وزن زیاد ، سرعت فرسایش قطعات را دوچندان کرده و باعث می شود استخوان زیر پروتز تحت استرس مکانیکی شدیدی قرار بگیرد که نتیجه آن لقی تدریجی مفصل است.
- پوکی استخوان یا کیفیت پایین بستر استخوانی : پایداری پروتز به سلامت استخوانی که روی آن سوار شده بستگی دارد. در بیمارانی که دچار پوکی استخوان شدید هستند یا به دلیل بیماری های متابولیک تراکم استخوانی کمی دارند ، استخوان قدرت کافی برای نگه داشتن پروتز به ویژه در مدل های بدون سیمان را ندارد و مفصل به مرور زمان در جای خود جابه جا می شود.
- خطاهای تکنیکی در زمان جراحی اولیه : اگر در جراحی اول ، پروتز در زاویه دقیق قرار نگیرد یا توزیع وزن روی مفصل به درستی تنظیم نشود ، بخش خاصی از پروتز تحت فشار مضاعف قرار می گیرد. این عدم توازن باعث می شود که پروتز زودتر از موعد از یک سمت شل شده و نیاز به جراحی مجدد پیدا کند.
تفاوت شل شدن آسپتیک و شل شدن ناشی از عفونت مفصل مصنوعی
تفاوت اصلی میان این دو وضعیت در منشأ تخریب اتصال پروتز و استخوان و سرعت پیشرفت علائم نهفته است. در شل شدن آسپتیک یا غیرعفونی ، عامل اصلی یک فرآیند مکانیکی و بیولوژیکی تدریجی است ؛ به این صورت که ذرات ناشی از سایش قطعات پروتز باعث تحریک سیستم ایمنی و تحلیل رفتن استخوان اطراف مفصل می شوند که معمولا سال ها پس از جراحی رخ می دهد و درد حاصل از آن عمدتاً هنگام حرکت و تحمل وزن احساس می شود. در مقابل ، شل شدن پروتز زانو ناشی از عفونت یک فرآیند تهاجمی تر است که در آن باکتری ها با ایجاد یک لایه محافظ به نام بیوفیلم در اطراف پروتز ، به بافت ها حمله کرده و اتصال فیزیولوژیک را از بین می برند. در حالت عفونی ، بیمار اغلب با دردهای مداوم حتی در زمان استراحت ، تورم شدید ، قرمزی و گاهی ترشح از محل بخیه یا تب روبرو می شود ، در حالی که در حالت غیرعفونی ظاهر زانو ممکن است کاملا طبیعی به نظر برسد. تشخیص این دو از یکدیگر بسیار حیاتی است ، چرا که درمان شل شدن آسپتیک معمولا با یک جراحی زانو تعویض مجدد انجام می شود اما در موارد عفونی ، اغلب نیاز به یک فرآیند دو مرحلهای شامل خارج کردن پروتز ، درمان طولانی مدت با آنتی بیوتیک و سپس جراحی مجدد در ماه های بعد است.
چرا پروتز زانو در برخی افراد زودتر از موعد شل می شود؟
زودرس بودن شل شدن پروتز زانو معمولا ترکیبی از عوامل فردی ، مکانیکی و بیولوژیکی است که دست به دست هم می دهند تا عمر مفید مفصل مصنوعی را کاهش دهند. یکی از کلیدی ترین دلایل ، سطح فعالیت بدنی بیمار است ؛ افرادی که پس از عمل تعویض مفصل زانو محدودیت های حرکتی را رعایت نکرده و به ورزش های پرفشار یا مشاغلی با ایستادن های طولانی و بلند کردن اجسام سنگین باز می گردند ، تنش مکانیکی مضاعفی را به محل اتصال پروتز و استخوان وارد می کنند. از سوی دیگر ، وزن بالای بیمار نقشی تعیین کننده دارد ، چرا که پروتز برای تحمل فشار مشخصی طراحی شده و اضافه وزن مداوم مانند یک چکش فرسایشی عملیات تخریب سیمان یا بافت استخوانی زیر پروتز را تسریع می کند. همچنین کیفیت اولیه استخوان فرد مانند ابتلا به پوکی استخوان شدید ، باعث میشود بستر نگهدارنده پروتز قدرت کافی برای تثبیت آن را نداشته باشد. در نهایت ، مسائل تکنیکی جراحی نظیر عدم توازن دقیق لیگامان ها یا خطای جزیی در زاویه قرارگیری پروتز می تواند باعث توزیع ناعادلانه فشار در یک سمت مفصل شود ؛ این ناهماهنگی باعث می شود بخش کوچکی از استخوان فشار کل بدن را تحمل کند و خیلی زودتر از حالت استاندارد ، اتصال خود را با پروتز از دست بدهد.
روش های پیشگیری و درمان شل شدن پروتز زانو
برای مقابله با لق شدن مفصل مصنوعی ، رویکرد پزشکان ترکیبی از مراقبت های هوشمندانه برای پیشگیری و مداخلات دقیق جراحی برای درمان است.
روش های پیشگیری (طولانی کردن عمر پروتز)
- مدیریت وزن و اصلاح رژیم غذایی : کاهش وزن موثرترین راه برای کم کردن فشار فیزیکی روی سطوح پروتز است. هر یک کیلوگرم کاهش وزن ، فشار بسیار زیادی را از روی مفصل زانو در هنگام راه رفتن بر می دارد.
- انتخاب فعالیت های ورزشی کم برخورد : جایگزین کردن ورزش های پرفشار مثل دویدن و پریدن با فعالیت های هوازی ملایم مانند شنا ، دوچرخه سواری و پیاده روی روی سطح صاف ، از سایش زودهنگام قطعات پلاستیکی جلوگیری می کند.
- تقویت عضلات پشتیبان : قوی نگه داشتن عضلات چهارسر ران و همسترینگ باعث می شود بخش زیادی از ضربات و فشارهای حرکتی توسط عضلات جذب شود و فشار مستقیم کمتری به محل اتصال پروتز و استخوان وارد گردد و از شل شدن پروتز زانو پیشگیری شود.
- پیگیری و چکاپ های دوره ای : حتی در صورت عدم وجود درد ، انجام رادیوگرافی های سالانه به پزشک کمک می کند تا اولین نشانه های تحلیل استخوان را قبل از اینکه منجر به درد شدید یا تخریب گسترده شود ، شناسایی کند.
- پیشگیری از عفونت های ثانویه : بیمارانی که پروتز دارند باید قبل از اقدامات دندانپزشکی یا جراحی های دیگر ، موضوع را به پزشک اطلاع دهند تا با مصرف آنتی بیوتیک پیشگیرانه ، از انتقال باکتری ها از طریق خون به محل پروتز جلوگیری شود.
روش های درمان (مداخلات پزشکی و جراحی)
درمان شل شدن پروتز برخلاف آرتروز اولیه ، معمولا با دارو و فیزیوتراپی به تنهایی میسر نیست و نیاز به اقدامات جدی تری دارد:
- درمان دارویی و استراحت (در مراحل بسیار ابتدایی) : اگر شل شدن پروتز زانو بسیار جزیی باشد و دردهای گذرا ایجاد کند ، پزشک ممکن است با تجویز داروهای ضد التهاب و محدود کردن فعالیت ها وضعیت را تحت نظر بگیرد ؛ اما این یک درمان قطعی نیست.
- جراحی تعویض مجدد تک مرحله ای : اگر علت شل شدن فقط عوامل مکانیکی باشد و عفونتی وجود نداشته باشد ، جراح در یک جلسه پروتز قدیمی را خارج کرده ، بافت های آسیب دیده را پاکسازی می کند و یک پروتز جدید که معمولا پایه های بلندتری برای ثبات بیشتر دارد قرار می دهد.
- جراحی دو مرحله ای برای موارد عفونی : اگر علت لقی پروتز زانو عفونت باشد ، ابتدا در یک عمل پروتز خارج شده و یک فاصله نگهدارنده موقت حاوی آنتی بیوتیک در محل قرار می گیرد. پس از چند ماه و اطمینان از ریشه کن شدن عفونت ، در مرحله دوم پروتز اصلی نصب می شود.
- پیوند استخوان : در مواردی که شل شدن پروتز زانو باعث تخریب بخشی از استخوان بیمار شده باشد ، جراح از پودر استخوان یا قطعات استخوانی برای بازسازی بستر زانو استفاده می کند تا پروتز جدید تکیه گاه محکمی داشته باشد.
